آیا ایرانیان هم سنت عزا داشتند یا عزاداری هدیه اعراب است برای ایران
🟣 عزاداری محرم سنت اعراب یا یک سنت اصیل ایرانی؟
📝سیدامیررضا مدنی
👈 برای آنها که میگویند عزاداری محرم یک سنت عربی است و در فرهنگ ایرانی ما جایی ندارد (هرچند همینان برگزاری جشنهای هالوین، کریسمس، ولنتاین و.. را نشانه کلاس بالا و مایه افتخار می دانتد و برای فرهنگ ایرانی تره هم خورد نمی کنند!)
◾️برخی اسطورهشناسان معتقدند در ناخودآگاه فرهنگی ایرانیان، «قهرمان مظلومِ کشتهشده» یک الگوی بسیار کهن است که از سیامک و ایرج آغاز میشود، در سیاوش به اوج میرسد و بعد از اسلام، بسیاری از ایرانیان همان الگوی احساسی و فرهنگی را در روایت کربلا و امام حسین بازشناختند. این دیدگاه البته یک تفسیر فرهنگی است،
◾️وقتی تشیع در ایران گسترش یافت، ایرانیان بسیاری از الگوهای احساسی، نمادها و شیوههای سوگواری آشنای خود را در عزاداری محرم به کار گرفتند و به آن شکل ایرانی دادند.
◾️آیینهای جمعی سوگواری
در گزارشهای مربوط به سوگ سیاوش، از گردهمایی، نوحه، مرثیهخوانی و عزاداری عمومی یاد شده است. در محرم نیز همین الگو را میبینیم: روضه، نوحه، سینهزنی و دستههای عزاداری. البته شکل امروزی این مراسم طی قرنها تکامل یافته است
◾️نکتهای که خیلیها نمیدانند این است که در فرهنگ ایرانی قبل از اسلام، «سوگ قهرمان مظلوم» فقط به سیاوش محدود نبود؛ از سیامک و ایرج گرفته تا سیاوش، یک خط روایی تکرارشونده وجود دارد: انسان پاک، قربانی قدرت و ستم میشود، اما مرگش به پیروزی اخلاقی و ماندگاری نام او منجر میشود. همین الگو باعث شده مقایسههای فرهنگی میان اساطیر ایرانی و عاشورا تا امروز ادامه داشته باشد.
◾️شباهتهای عزاداری محرم با سوگ سیاوش
➖️برگزاری تعزیه: بسیاری از پژوهشگران تعزیه امروزی را از نظر ساختار نمایشی برگرفته از آئین نمایشی سوگ سیاوش میدانند.
➖️سیاهپوشی: در سوگهای ایران باستان شواهدی از پوشیدن جامه تیره یا تغییر ظاهر در عزاداری وجود دارد. در محرم نیز سیاهپوشی به نماد سوگ تبدیل شده است. البته سیاهپوشی در فرهنگهای مختلف نیز دیده میشود.
➖️خاک بر سر ریختن: در متون کهن ایرانی و حتی بسیاری از تمدنهای خاورمیانه، خاک بر سر کردن از نشانههای اندوه شدید بوده است و انجام آن در مراسم محرم نشانه ای از تداوم یک سنت کهن منطقهای می باشد.
➖️گیس بریدن: در شاهنامه پس از مرگ قهرمانان، زنان گیس میبُرند و بر سر و صورت میزنند. مشهورترین نمونهها در سوگ سیاوش و برخی دیگر از پهلوانان دیده میشود. در عزاداریهای شیعی نیز در برخی مناطق سنت گیسبری یا نذر کردن مو وجود داشته است.
➖️کتل کردن اسب: این یکی از جالبترین شباهتهاست. در سوگ سیاوش، اسب قهرمان جایگاه نمادین دارد. در محرم نیز ذوالجناح (اسب امام حسین) به شکل نمادین آذین یا کتل میشود و در میان عزاداران میگردد. بسیاری از پژوهشگران این را یکی از محتملترین نقاط تأثیر فرهنگی میدانند.
➖️خودزنی و بر سینه و سر کوفتن (سینه زنی): در شاهنامه و گزارشهای تاریخی از سوگهای ایرانی، کندن مو، خراشیدن صورت، زدن بر سر و سینه و آسیب رساندن به خود در اوج اندوه دیده میشود. این رفتارها هرچند در تمدنهای دیگر هم سابقه دارند و منحصر به ایران نیستند اما در عزاداری اعراب بدین شکل مرسوم نبوده است.
➖️انتقام خون مظلوم: این شاید مهمترین شباهت مفهومی باشد. در داستان ایرج، سیامک و سیاوش، خونخواهی و انتقام از قاتلان بخش مهمی از روایت است. در فرهنگ عاشورا نیز مفهوم «ثار» و خونخواهی امام حسین جایگاه مهمی دارد.
◾️«بحث اصلی این نیست که عاشورا از سوگ سیاوش گرفته شده؛ بلکه این است که ایرانیان هنگام پذیرش تشیع، الگوهای کهن سوگواری خود را با روایت کربلا پیوند زدند و به همین دلیل عزاداری محرم در ایران رنگوبویی متفاوت از بسیاری از سرزمینهای عربی پیدا کرد.»
◾️«عاشورا یک واقعه اسلامی است، اما بخش مهمی از زبان آیینی و نمایشی عزاداری عاشورا در ایران، در بستری از سنتهای سوگواری ایرانی رشد کرده است.»